Điểm thi tiếng Anh tốt nghiệp THPT: Đừng quy trách nhiệm vội vã

Từ Vương quốc Anh, ông Lê Hoàng Phong, học giả Chevening, đang học thạc sĩ ngành lãnh đạo giáo dục tại ĐH UCL (University College London), chia sẻ với PV Báo Thanh Niên những nhận xét của ông về phổ điểm thi tiếng Anh tốt nghiệp THPT 2026. Đặc biệt, ở góc độ chính sách, chúng ta nên làm gì từ thông điệp phát đi từ những con số này?

Từ phổ điểm thi tiếng Anh 2026, thấy khoảng cách năng lực giữa các nhóm học sinh rõ hơn

Ông Lê Hoàng Phong cho hay, nhìn vào các chỉ số, phổ điểm thi tiếng Anh tốt nghiệp THPT 2026 phát đi một tín hiệu rõ. Mặt bằng trung tâm của kết quả đã dịch xuống, trong khi mức độ phân tán lại tăng lên. Vấn đề không chỉ là điểm trung bình thấp hơn năm trước, mà là khoảng cách năng lực giữa các nhóm học sinh đang hiện ra rõ hơn.

Năm 2026, cả nước có 334.547 thí sinh dự thi môn tiếng Anh. Điểm trung bình đạt 5,07, giảm so với mức 5,38 của năm 2025. Trung vị giảm từ 5,25 xuống 4,75. Điểm xuất hiện nhiều nhất giảm từ 5,25 xuống 4,25. Ba chỉ báo trung tâm cùng dịch xuống cho thấy sự thay đổi không chỉ nằm ở một nhóm nhỏ thí sinh, mà xảy ra ngay tại vùng tập trung đông thí sinh nhất của phổ điểm.

Con số đáng chú ý nhất là tỷ lệ thí sinh dưới 5 tăng từ 38,22% năm 2025 lên 50,249% năm 2026. Khi hơn một nửa thí sinh không đạt ngưỡng trung bình trong một môn học đã được dạy nhiều năm ở phổ thông, câu hỏi không nên dừng lại ở nỗ lực cá nhân của từng học sinh. Nó phải được đặt vào hiệu quả tổng thể của việc dạy, học và đánh giá tiếng Anh trong nhà trường.

"Tuy nhiên, không nên kết luận rằng toàn bộ hệ thống đi xuống. Nhóm đạt từ 7 trở lên năm 2026 là 53.107 thí sinh, chiếm 15,874%. Con số này gần như tương đương năm 2025, khi có 53.251 thí sinh đạt từ 7 trở lên, chiếm 15,15%. Số thí sinh đạt điểm 10 còn tăng từ 141 lên 311. Tỷ lệ điểm 10 trên 10.000 thí sinh tăng từ 0,4007 lên 0,9296. Điều này cho thấy nhóm học sinh có nền tảng tốt vẫn giữ được kết quả cao. Vì vậy, phổ điểm không phản ánh một sự suy giảm đồng đều trên toàn hệ thống. Nó phản ánh một cấu trúc phân tầng rõ hơn, trong đó nhóm khá giỏi vẫn đứng vững, còn nhóm trung bình và trung bình thấp bị kéo xuống mạnh hơn. Đây là điểm cần nhấn mạnh trong phân tích chính sách", ông Lê Hoàng Phong đánh giá.

Do đó, ông cho rằng, phổ điểm năm 2026 cũng gợi ý rằng đề thi có thể khó hơn đối với nhóm học sinh có nền tảng chưa vững. Việc trung vị giảm mạnh hơn điểm trung bình cho thấy nhóm ở giữa bị ảnh hưởng rõ. Nhiều học sinh vốn ở vùng 5 đến 6 điểm có thể đã trượt xuống vùng 4 đến 5. Trong khi đó, nhóm học sinh giỏi vẫn giữ được thành tích. Điều này thường xảy ra khi đề thi có nhiều câu hỏi đòi hỏi vốn từ, khả năng đọc hiểu, tư duy loại trừ và kinh nghiệm làm bài. Những học sinh được chuẩn bị tốt sẽ thích nghi được. Những học sinh học tiếng Anh chủ yếu qua tiết học chính khóa sẽ dễ bị hụt.

"Ở tầng chính sách, phổ điểm này nên được đọc như một chỉ dấu về chưa bình đẳng cơ hội học tiếng Anh. Tiếng Anh là môn học chịu ảnh hưởng rất mạnh của điều kiện gia đình, môi trường sống và khả năng tiếp cận tài nguyên ngoài nhà trường. Học sinh ở đô thị lớn thường có nhiều trung tâm ngoại ngữ, giáo viên giỏi, tài liệu luyện thi, môi trường cạnh tranh và sự đầu tư của phụ huynh. Học sinh ở nông thôn, vùng khó khăn hoặc gia đình thu nhập thấp thường phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng lớp học chính khóa. Khi lớp học chính khóa không đủ mạnh, khoảng cách sẽ tích lũy qua nhiều năm", học giả Chevening phân tích.

Đừng vội vàng kết luận học sinh yếu hay giỏi toàn diện tiếng Anh; giáo viên dạy hiệu quả hay chưa

Ông Phong cho biết, cần nói rõ giới hạn của phổ điểm. Phổ điểm tiếng Anh tốt nghiệp THPT 2026 không đủ để kết luận học sinh Việt Nam yếu toàn diện về tiếng Anh. Bài thi tốt nghiệp hiện nay không đo đầy đủ năng lực nghe, nói, viết, tương tác, giao tiếp và sử dụng tiếng Anh trong bối cảnh thực.

Phổ điểm cũng không đủ để kết luận giáo viên dạy chưa hiệu quả. Giáo viên làm việc trong những điều kiện rất khác nhau về sĩ số, thời lượng, tài liệu, áp lực chương trình, năng lực đầu vào của học sinh và mức độ hỗ trợ chuyên môn.

Phổ điểm cũng chưa đủ để khẳng định đề thi tốt hay chưa tốt. Muốn đánh giá chất lượng đề thi cần phân tích ma trận đề, độ khó từng câu, khả năng phân biệt của từng câu hỏi, độ ổn định của bài thi, chất lượng phương án nhiễu và mức độ ăn khớp với chuẩn đầu ra. Phổ điểm là dấu hiệu ban đầu, không phải kết luận cuối cùng.

Dù vậy, theo học giả Chevening, phổ điểm năm 2026 vẫn đưa ra một cảnh báo quan trọng. Sau nhiều năm đổi mới chương trình, dạy học tiếng Anh ở Việt Nam vẫn có nguy cơ tạo ra hai tầng năng lực. Một tầng gồm học sinh có điều kiện, được học thêm tốt, tiếp xúc nhiều, có chiến lược làm bài và có khả năng đạt điểm cao. Một tầng lớn hơn gồm học sinh học tiếng Anh trong điều kiện hạn chế, thiếu môi trường thực hành, thiếu nền tảng từ vựng và thiếu hỗ trợ cá nhân hóa. Tầng thứ hai mới là thước đo công bằng của chính sách giáo dục.

Như vậy, những chính sách tiếp theo, không nên chỉ dừng ở việc điều chỉnh đề thi. Việt Nam cần một chiến lược đánh giá sớm hơn và thông minh hơn nền tảng của học sinh về tiếng Anh. Cần có các mốc đánh giá chẩn đoán ở lớp 6, lớp 9 và lớp 11 để nhận diện sớm lỗ hổng về từ vựng, ngữ pháp, đọc hiểu và kỹ năng tự học..., từ đó có giải pháp can thiệp.

Cùng với đó, chính sách tiếng Anh cần chuyển trọng tâm từ khẩu hiệu chuẩn đầu ra sang năng lực triển khai trong lớp học. Nếu giáo viên không được hỗ trợ thực chất về phương pháp dạy đọc, dạy từ vựng, phản hồi lỗi, thiết kế bài học phân hóa và sử dụng dữ liệu học tập, mọi mục tiêu cải cách sẽ khó đi vào năng lực thực của học sinh.

Một hướng chính sách khác mà ông Lê Hoàng Phong đưa ra là xây dựng tài nguyên học tập công có chất lượng cao. Trong một môn học phụ thuộc nhiều vào học thêm như tiếng Anh, công bằng giáo dục không thể chỉ dựa vào nỗ lực cá nhân của gia đình. Học sinh ở vùng khó khăn cần được tiếp cận miễn phí với bài luyện phù hợp trình độ, phản hồi tự động, thư viện nghe đọc chuẩn, lộ trình ôn tập và hệ thống theo dõi tiến bộ...