Vì sao loạt ngân hàng Trung ương lớn nhất thế giới cảnh báo về AI?

Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) - tổ chức thường được ví như "ngân hàng của các ngân hàng Trung ương", đại diện cho 63 quốc gia nắm giữ 95% GDP thế giới - vừa đưa ra nhận định cứng rắn trong báo cáo thường niên mới nhất.

Theo BIS, cơn sốt đầu tư vào AI đang đẩy định giá cổ phiếu lên mức khó có thể duy trì. Nếu kỳ vọng tăng trưởng không trở thành hiện thực, thị trường chứng khoán đối mặt với nguy cơ điều chỉnh mạnh, kéo theo hệ lụy khó lường cho kinh tế toàn cầu.

Sự lo ngại này không đơn thuần là nỗi sợ nhất thời. Theo phân tích của BIS, cấu trúc tài trợ cho AI hiện nay chứa đựng sự thiếu minh bạch đáng báo động. Nhiều thương vụ đầu tư mang tính "vòng tròn": các tập đoàn điện toán đám mây lớn rót vốn vào các phòng thí nghiệm AI, đổi lại là những hợp đồng dài hạn mua chip hoặc hạ tầng từ chính mình.

Mối quan hệ tài chính khép kín này khiến nhà đầu tư bên ngoài khó lòng đánh giá đúng mức độ rủi ro thực sự đằng sau những con số lợi nhuận hào nhoáng.

Rủi ro từ "đòn bẩy" và tâm lý lạc quan thái quá

Tại Diễn đàn Ngân hàng Trung ương thường niên ở Sintra (Bồ Đào Nha), các chuyên gia đã cùng nhìn nhận về tác động của AI. Ông Torsten Slok, Kinh tế trưởng tại Apollo Global Management, đưa ra một kịch bản khiến giới tài chính phải suy ngẫm: "Nếu AI thành công vượt kỳ vọng, nó sẽ ảnh hưởng đến ổn định tài chính. Nếu AI không đạt kỳ vọng, nó cũng sẽ ảnh hưởng đến ổn định tài chính".

Theo dữ liệu từ Reuters và Wall Street Journal, sự tập trung dòng vốn đang ở mức đáng ngại. Hiện nay, 10 doanh nghiệp công nghệ lớn nhất trong chỉ số S&P 500 - vốn là những cái tên hưởng lợi từ AI - tổng giá trị vốn hóa. Song song đó, các doanh nghiệp liên quan đến AI cũng chiếm gần một nửa lượng trái phiếu đạt chuẩn đầu tư được phát hành trong năm nay.

Ông Tobias Adrian, lãnh đạo cao cấp của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), nhấn mạnh mối đe dọa từ việc sử dụng đòn bẩy tài chính ở cả hai phía là doanh nghiệp vay vốn và nhà đầu tư đổ tiền vào. Nếu lĩnh vực AI gặp cú sốc, rủi ro có thể lan rộng sang toàn bộ thị trường tín dụng doanh nghiệp. Kịch bản tồi tệ nhất là sự đóng băng thanh khoản, tái hiện những bất ổn từng xảy ra vào năm 2008 hoặc thời điểm đại dịch năm 2020.

Thách thức trong quản trị và "hộp đen" thuật toán

Một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất tại hội nghị là năng lực giám sát. Với việc AI dần thay thế con người trong các quy trình ra quyết định, ông Tobias Adrian cho rằng việc giám sát tín dụng do AI thực hiện gần như là một "hộp đen". Các cơ quan quản lý hiện thiếu khả năng giải thích tường tận cách AI đưa ra quyết định, khiến việc kiểm soát rủi ro trở nên vô cùng phức tạp.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cảnh báo về sự biến tướng của thuật toán trong giao dịch tài chính. Ông Itay Goldstein, Giáo sư tại Đại học Pennsylvania, lo ngại rằng các hệ thống AI có khả năng phối hợp để thao túng giá tài sản trên quy mô lớn. Điều này có thể khiến thị trường tăng nóng rất nhanh, rồi cũng lao dốc với tốc độ tương tự.

Rủi ro an ninh mạng cũng là một chủ đề nóng. Bà Sarah Breeden, Phó Thống đốc Ngân hàng Trung ương Anh, cho rằng AI đang giúp các đối tượng xấu tìm ra lỗ hổng bảo mật nhanh chóng hơn. Bà nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng một cơ chế dự phòng, thậm chí là "bảo hiểm an ninh mạng", để đảm bảo rằng nếu một đơn vị bị tấn công, sự gián đoạn sẽ không làm tê liệt toàn bộ hệ thống tài chính quốc tế.

Bài học từ lịch sử và tương lai khó đoán

Nhìn lại quá khứ, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Canada Tiff Macklem đã nhắc lại bong bóng dot-com cuối những năm 1990. Ông cho rằng AI có thể đi theo con đường tương tự: công nghệ chắc chắn tạo ra giá trị dài hạn, nhưng thị trường có xu hướng kỳ vọng quá đà và tạo ra giai đoạn định giá không tưởng trước khi điều chỉnh mạnh.

Dù vậy, các nhà hoạch định chính sách không phủ nhận vai trò của AI. Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) Kevin Warsh lạc quan khẳng định: "Chúng ta mới chỉ ở hiệp đầu tiên hoặc hiệp thứ hai của cuộc cách mạng này". Theo ông, AI có tiềm năng mang lại sự thịnh vượng lớn hơn cho mỗi quốc gia.

Sự thận trọng của các ngân hàng Trung ương không nhằm ngăn cản sự đổi mới, mà là để đảm bảo rằng sự phát triển đó không làm rạn nứt nền móng tài chính toàn cầu. Trong một thế giới ngày càng phụ thuộc vào công nghệ, thông điệp gửi đi rất rõ ràng rằng thành công của AI không nên được đánh đổi bằng sự ổn định của nền kinh tế.

Giới đầu tư, vì thế, đang đứng trước bài kiểm tra về khả năng phân định giữa tiềm năng thực sự và những rủi ro tiềm ẩn trong làn sóng đầu tư kỷ nguyên số.