Phát hiện hợp chất mới có tiềm năng chống ung thư từ 1 loại gia vị quen thuộc ở Việt Nam

Từ gia vị dân dã đến đối tượng nghiên cứu khoa học

Đối với đồng bào các dân tộc vùng núi phía Bắc, đặc biệt là khu vực Tây Bắc, mắc khén từ lâu đã được xem là “linh hồn” của nhiều món ăn truyền thống. Chỉ cần một chút mắc khén rang thơm rồi giã nhỏ, các món thịt nướng, cá nướng hay chẩm chéo đã có hương vị rất riêng mà khó loại gia vị nào thay thế được.

Ít ai biết rằng phía sau hương thơm đặc trưng ấy là một “kho” hợp chất tự nhiên phong phú đang được các nhà khoa học quan tâm.

Mắc khén có tên khoa học là Zanthoxylum rhetsa, thuộc họ Cam. Trong y học cổ truyền, nhiều bộ phận của cây đều được sử dụng làm thuốc. Quả mắc khén có vị cay đắng, tính ấm, thường được dùng hỗ trợ tiêu hóa, giảm đầy hơi. Vỏ thân và vỏ rễ cũng được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ điều trị các vấn đề về tiêu hóa, thấp khớp hoặc tẩy giun.

Những kinh nghiệm sử dụng lâu đời này đã gợi mở cho các nhà khoa học tìm hiểu sâu hơn về thành phần hóa học cũng như các hoạt tính sinh học của loài thực vật này.

Phát hiện hợp chất hoàn toàn mới mang tên Việt Nam

Trong đề tài nghiên cứu do PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Vân cùng các cộng sự tại Viện Hóa học các Hợp chất thiên nhiên thực hiện được chia sẻ trên PNM, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích nhiều bộ phận khác nhau của cây mắc khén gồm lá, quả và vỏ thân. Kết quả cho thấy nhóm nghiên cứu đã phân lập được tổng cộng 28 hợp chất hóa học khác nhau.

Điểm đáng chú ý nhất là việc phát hiện một hợp chất hoàn toàn mới chưa từng được công bố trước đó. Hợp chất này được đặt tên là Zanthorhetsavietnamese, thể hiện dấu ấn của nguồn tài nguyên thực vật Việt Nam trong nghiên cứu khoa học quốc tế.

Trong lĩnh vực hóa dược, việc phát hiện một hợp chất mới luôn có ý nghĩa đặc biệt bởi đây có thể là cơ sở cho những nghiên cứu tiếp theo về thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc các hoạt chất sinh học có giá trị.

Vì sao mắc khén được đánh giá có tiềm năng chống ung thư?

Trước đây, nhiều nghiên cứu trên thế giới đã ghi nhận cây mắc khén chứa các nhóm hợp chất như alkaloid quinoline, flavonoid, coumarin, lignan và triterpenoid.

Đây đều là những nhóm chất thường xuất hiện trong nhiều loài dược liệu có hoạt tính sinh học đáng chú ý. Một số nghiên cứu cho thấy các hợp chất thuộc nhóm này có thể tham gia vào quá trình chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn hoặc ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Trong nghiên cứu mới, các nhà khoa học Việt Nam tiếp tục xác định được một số hoạt chất tiềm năng như nitidine, hesperidin cùng nhiều thành phần tinh dầu có hoạt tính sinh học đáng chú ý.

Các thử nghiệm bước đầu cho thấy những hợp chất này có khả năng kháng khuẩn, kháng nấm và gây độc đối với một số dòng tế bào ung thư trong điều kiện nghiên cứu.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng đây mới là kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Điều này không đồng nghĩa với việc ăn mắc khén có thể chữa hoặc phòng ngừa ung thư.

Cần thêm nhiều nghiên cứu trước khi ứng dụng vào thực tế

Trong lĩnh vực phát triển thuốc, việc một hoạt chất thể hiện hiệu quả trên tế bào chỉ là bước khởi đầu của một quá trình rất dài.

Để một hợp chất có thể trở thành thuốc hoặc sản phẩm hỗ trợ sức khỏe, các nhà khoa học còn phải tiếp tục đánh giá: Cơ chế tác động cụ thể của hoạt chất. Khả năng hấp thu và chuyển hóa trong cơ thể. Mức độ an toàn và độc tính. Hiệu quả trên động vật thực nghiệm. Hiệu quả trong các thử nghiệm lâm sàng trên người.

Theo nhóm nghiên cứu, trong thời gian tới cần tiếp tục khảo sát sâu hơn các tác dụng chống viêm, chống oxy hóa, giảm đau, tăng cường miễn dịch cũng như đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của các hoạt chất thu được từ cây mắc khén.

Nguồn tài nguyên bản địa còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên thực vật phong phú bậc nhất khu vực. Nhiều loại cây quen thuộc trong đời sống dân gian không chỉ là thực phẩm hay gia vị mà còn chứa những hoạt chất sinh học có giá trị.

Phát hiện mới từ cây mắc khén cho thấy những loài thực vật bản địa vẫn còn rất nhiều tiềm năng cần được nghiên cứu sâu hơn. Không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen quý, các nghiên cứu như vậy còn mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe mang dấu ấn Việt Nam trong tương lai.

Dù còn cần thêm thời gian để kiểm chứng và ứng dụng, việc phát hiện hợp chất mới Zanthorhetsavietnamese từ cây mắc khén là một tín hiệu đáng mừng, cho thấy những giá trị khoa học tiềm ẩn trong các loài cây quen thuộc quanh chúng ta đôi khi còn lớn hơn rất nhiều so với những gì từng được biết đến.