Sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, bộ máy tinh gọn, hiệu quả hơn. Giai đoạn sắp xếp bộ máy đã cơ bản hoàn tất, vấn đề mới đặt ra từ thực tiễn vận hành là quyền chủ động thực chất của xã, phường để quyết định công việc thuộc thẩm quyền.

Và câu chuyện tại một phường ở Hải Phòng bộc lộ những nghịch lý. Theo lãnh đạo địa phương, nhiều lĩnh vực đã được phân cấp để chính quyền cơ sở xử lý, quyết định. Tuy nhiên, khi triển khai trên thực tế, không ít hồ sơ vẫn phải làm văn bản xin ý kiến các sở, ngành của thành phố nhằm bảo đảm phù hợp với quy hoạch hoặc quy định chuyên ngành trước khi ký quyết định cuối cùng.

Điều đó đồng nghĩa, dù nhiệm vụ đã được giao xuống cơ sở, quy trình xử lý vẫn phải đi qua những điểm dừng trung gian.

"Nếu vẫn phải chờ ý kiến phản hồi của các sở, ngành mới được thực hiện thì thời gian giải quyết công việc vẫn kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến người dân và doanh nghiệp", vị lãnh đạo băn khoăn.

Theo ông, điều địa phương cần không phải là giao thêm việc mà là xác định rõ những lĩnh vực nào cấp xã được toàn quyền quyết định và chịu trách nhiệm. Nếu quyền quyết định vẫn nằm ở cấp trên trong khi trách nhiệm thực hiện chuyển xuống cấp dưới thì mục tiêu nâng cao tính chủ động của chính quyền cơ sở sẽ khó đạt được.

Và đó không phải là câu chuyện riêng của Hải Phòng. Ghi nhận tại nhiều địa phương, sau một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, tình trạng "được giao nhiệm vụ nhưng vẫn phải xin ý kiến" vẫn xuất hiện ở không ít lĩnh vực. Có nơi cán bộ xã, phường lựa chọn phương án an toàn là tiếp tục hỏi cấp trên trước khi xử lý những vấn đề phát sinh. Có nơi hồ sơ phải qua thêm nhiều vòng trao đổi vì ranh giới thẩm quyền chưa thật sự rõ ràng.

Hệ quả là quy trình hành chính tuy đã giảm một cấp trung gian về mặt tổ chức nhưng trong thực tế xử lý công việc vẫn chưa rút ngắn được như kỳ vọng.

Theo TS Thang Văn Phúc, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ, đây là biểu hiện của việc ranh giới giữa phân cấp và phân quyền chưa được xác lập đầy đủ trong quá trình tổ chức thực hiện. Ông cho rằng nhiều năm qua hai khái niệm này thường được sử dụng thay thế cho nhau, trong khi bản chất hoàn toàn khác biệt.

Phân cấp chủ yếu là việc cấp trên giao hoặc ủy quyền cho cấp dưới thực hiện một số nhiệm vụ quản lý hành chính. Quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc cấp trên và trong nhiều trường hợp cấp dưới vẫn phải xin ý kiến hoặc chờ phê duyệt.

Ngược lại, phân quyền là việc pháp luật xác lập rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm của từng cấp chính quyền. Khi quyền hạn đã được luật hóa, chính quyền địa phương có thể chủ động quyết định trong phạm vi được giao và tự chịu trách nhiệm mà không phải chờ sự chấp thuận đối với từng vụ việc cụ thể.

Theo TS Thang Văn Phúc, chính sự khác biệt này quyết định hiệu quả của mô hình quản trị mới.

"Nếu việc gì cũng phải chờ ý kiến, chờ hướng dẫn hoặc chờ cấp trên đồng ý thì rất khó phát huy được tính chủ động của chính quyền cơ sở. Chúng ta cũng không thể đòi hỏi sự đổi mới, sáng tạo từ cấp dưới nếu vẫn giữ một cơ chế mà việc gì cũng phải… chờ lệnh", ông nhận định.

Gần một năm sau khi bộ máy mới đi vào vận hành, nghịch lý "đã giao quyền nhưng chưa thể tự quyết" đang cho thấy thách thức của giai đoạn cải cách tiếp theo. Bài toán trước mắt là làm thế nào để quyền hạn được trao thực sự trở thành năng lực hành động của chính quyền cấp xã.

Theo các chuyên gia, hiện tượng cấp xã vẫn phải… chờ lệnh không đơn thuần xuất phát từ tâm lý e ngại trách nhiệm của cán bộ cơ sở. Đó là vì khoảng cách giữa quyền hạn trên giấy tờ và khả năng thực thi trên thực tế vẫn còn khá lớn.

Ngoài việc hệ thống vẫn mang tư duy "phân cấp" nhiều hơn là "phân quyền" như TS Thang Văn Phúc đề cập, TS Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng, cũng phân tích, vấn đề lớn hiện nay là ở không ít nơi, quá trình "phân quyền" mới dừng ở việc chuyển giao nhiệm vụ, trong khi các điều kiện bảo đảm thực thi chưa được chuyển giao tương xứng.

"Nếu chỉ giao thêm việc mà chưa giao đủ nguồn lực, tài chính, nhân lực và dữ liệu thì rất khó kỳ vọng chính quyền cấp xã có thể phát huy đầy đủ vai trò của mình", bà nói.

Theo bà Nga, quyền hạn chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm các điều kiện bảo đảm thực hiện. Đây cũng là yêu cầu mà Tổng Bí thư Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh trong quá trình xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp: phân quyền phải gắn với phân bổ đầy đủ nguồn lực và điều kiện thực hiện.

TS Đoàn Văn Tình, Phó Trưởng khoa Quản trị nhân lực, Học viện Hành chính và Quản trị công, chỉ ra vướng mắc khác, nhiều công chức cấp xã hiện vẫn phải xử lý công việc trên hàng chục phần mềm chuyên ngành khác nhau. Các phường tại Hà Nội đang sử dụng bình quân 28 phần mềm. Tại TPHCM, con số này là 19 hệ thống.

Theo ông Tình, chuyển đổi số chỉ phát huy hiệu quả khi các hệ thống có thể liên thông và "nói chuyện" với nhau. Nếu mỗi ngành vẫn vận hành một nền tảng riêng, công nghệ không những chưa giúp giảm tải mà còn vô tình tạo thêm áp lực cho đội ngũ công chức cơ sở.

Như vậy, việc xây dựng một hạ tầng dữ liệu thống nhất cũng đang trở thành điều kiện quan trọng để chính quyền cấp xã vận hành hiệu quả.

Thêm nữa là điều kiện về nhân lực. Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức Mai Hữu Quyết cho biết, từ ngày 1/7/2025 đến nay, TPHCM đã phân cấp, ủy quyền hơn 1.000 nhiệm vụ cho chính quyền cấp xã. Khối lượng công việc dồn mạnh về cơ sở, trong khi biên chế và cơ cấu tổ chức chưa điều chỉnh tương ứng. Có phòng chuyên môn phải đảm nhiệm lĩnh vực quản lý của 7 sở, ngành cấp tỉnh. Nhiều công chức cùng lúc phụ trách 2-3 lĩnh vực chuyên sâu, quá tải.

Ông ví thực trạng này như việc chính quyền cơ sở đang phải khoác "chiếc áo" biên chế quá chật. Đó cũng là lý do nhiều cán bộ cơ sở dù được giao thêm quyền vẫn phải lựa chọn cách làm thận trọng. Không phải vì ngại đổi mới, mà bởi mỗi quyết định đều đi kèm trách nhiệm pháp lý ngày càng lớn trong khi điều kiện bảo đảm thực thi vẫn chưa đảm bảo.

Thực tiễn một năm qua cho thấy quyền hạn được giao mới chỉ là điểm khởi đầu của quá trình cải cách. TS Nguyễn Thị Việt Nga phân tích, trọng tâm của cuộc cải cách hiện nay không còn là tiếp tục sắp xếp đầu mối, mà phải chuyển sang nâng cao chất lượng vận hành của bộ máy.

Và để chính quyền cấp xã thực sự trở thành cấp chính quyền gần dân, sát dân và đủ năng lực giải quyết công việc ngay từ cơ sở, cần đồng thời hoàn thiện bốn yếu tố nền tảng gồm: hành lang pháp lý rõ ràng; đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ; hạ tầng dữ liệu và công nghệ đồng bộ; cùng cơ chế kiểm soát quyền lực đủ chặt chẽ.

"Sắp xếp tổ chức mới chỉ là bước khởi đầu của cải cách. Điều khó hơn nhiều là làm thế nào để bộ máy mới vận hành hiệu quả, quyền hạn được thực thi đầy đủ và người dân thực sự cảm nhận được sự thay đổi trong chất lượng phục vụ", nữ Đại biểu Quốc hội nhận định.

Nữ tiến sĩ đánh giá cao cách Bộ Nội vụ lựa chọn đồng hành cùng cơ sở trong suốt quá trình triển khai mô hình mới. Cụ thể, thay vì ban hành chính sách rồi chờ, Bộ Nội vụ đã duy trì cơ chế tiếp nhận phản ánh thường xuyên, tổ chức nhiều đoàn công tác trực tiếp làm việc với các địa phương để ghi nhận khó khăn phát sinh, từ đó tham mưu sửa đổi, hoàn thiện quy định ngay trong quá trình triển khai. Cách làm đó giúp hình thành một vòng phản hồi chính sách liên tục, để việc vận hành từ cơ sở trở thành dữ liệu quan trọng để Trung ương tiếp tục hoàn thiện thể chế.

Chuyển sang giai đoạn tiếp theo của cuộc cải cách, như Bộ trưởng Nội vụ Đỗ Thanh Bình nói là "làm cho bộ máy sống được", các chuyên gia khuyến cáo, thước đo phải là xem cấp xã đã thực sự đủ quyền, đủ nguồn lực và đủ năng lực để giải quyết công việc của người dân ngay tại cơ sở hay chưa. Và trao quyền, theo đó, là điểm khởi đầu của hành trình.

"Cần nghiên cứu xây dựng một đạo luật riêng về phân quyền để xác lập minh bạch phạm vi thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương thay vì chủ yếu dựa trên các quy định về phân cấp như hiện nay. Đó cũng là tiền đề để từng bước xóa bỏ cơ chế xin - cho, tạo không gian cho chính quyền cơ sở chủ động xử lý công việc và chịu trách nhiệm trước người dân về kết quả thực thi", TS Thang Văn Phúc kiến nghị về giải pháp nền tảng.

Nội dung: Hằng T. Nguyễn, Hoa Lê, Tùng Nguyên

Thiết kế: Thủy Tiên

06/07/2026 - 06:01